Το πατριωτικό πουλί

Κουρούνα - Hooded Crow (Corvus cornix)

Ο παντοπώλης είναι απασχολημένος με το στήσιμο των πραγμάτων του, όταν δυο ζωηρά αγοράκια τον πλησιάζουν από πίσω για να σηκώσουν τη φανέλα του και να δουν αν πράγματι έχει ένα δάσος από τρίχες στη πλάτη. Ο παντοπώλης τους έχει αντιληφθεί και την τελευταία στιγμή γυρίζει απότομα για να τους ξαφνιάσει και αυτά τρομαγμένα σαλτάρουν με μεγάλα βήματα και δυνατά γέλια. Η παραπάνω σκηνή είναι κάτι που λίγο πολύ οι περισσότεροι έχουμε ζήσει. Την ίδια σκηνή την έχω δει να εξελίσσεται καθημερινά στους νερόλακκους της Λήμνου, όπου το πειραχτήρι αυτή τη φορά είναι η κουρούνα, στην οποία αρέσει να ενοχλεί τα άλλα πουλιά ασχέτως με το μέγεθος και την «κοινωνική» τους θέση.

Το πειραχτήρι: Κουρούνα (Corvus corone cornix)

Η Λήμνος αποτέλεσε καλό προορισμό για τη μελέτη και τη φωτογράφηση της κουρούνας, καθώς εκεί ζει μεγάλος πληθυσμός και εκεί άκουσα για πρώτη φορά το γνωστό παραμύθι της κουρούνας (δείτε παρακάτω). Και μπορεί το συγκεκριμένο παραμύθι να έχει τις ρίζες του στο νησί, αφού από την αρχαιότητα ακόμη η κουρούνα πρωταγωνιστούσε σε πολλές δραστηριότητες του νησιού. Μια από αυτές είναι η αμπελουργία, όπου εκτός των γνωστών προβλημάτων που έχουν να αντιμετωπίσουν οι καλλιεργητές έχουν κι αυτό της κουρούνας, η οποία, όταν επισκεφθεί ένα αμπέλι, μπορεί να εξαφανίσει μεγάλο αριθμό του καρπού, προκαλώντας με τις συχνές επισκέψεις της κάποια αισθητή ζημιά στην παραγωγή. Οι κουρούνες είναι από τα πιο ευδιάκριτα και καλύτερα γνωστά πουλιά από όλη την οικογένεια των πτηνών. Είναι ευφυείς, προσεκτικές και έχουν προσαρμοστεί πλήρως στην ενοχλητική παρουσία και στις δραστηριότητες των ανθρώπων. Αντίθετα από ό,τι συμβαίνει με τα περισσότερα άλλα είδη άγριας φύσης που έχουν θετικά και αρνητικά χαρακτηριστικά, οι κουρούνες θεωρούνται εδώ στην Ελλάδα να έχουν μόνο αρνητικά. Γι’ αυτό και βρίσκομαι στη Λήμνο, για να παρατηρήσω από κοντά κατά πόσο όντως είναι επιβλαβή πτηνά.

Στο νερόλακκο 

Βρίσκομαι σε μια κρυψώνα μπροστά από ένα νερόλακκο για την παρατήρηση της κουρούνας, όπου μαζεύονται κι αρκετά άλλα πουλιά για να ξεδιψάσουν και να πλυθούν. Στην όχθη έχουν ήδη προσγειωθεί οι πετρίτες, που καθημερινά μετά από το πρωινό τους κυνήγι έρχονται ο ένας μετά τον άλλο για να πλυθούν και να πιουν νερό. Κάποια στιγμή εμφανίζονται και οι ταραξίες της γειτονιάς, οι κουρούνες, και προσγειώνονται ανάμεσα στους πετρίτες μη αναγνωρίζοντας τον προσωπικό τους χώρο. Καθώς οι πετρίτες δείχνουν να μην ενοχλούνται, οι πιο θαρραλέες από τις κουρούνες πλησιάζουν για να παρενοχλήσουν τα ατάραχα και σοβαρά γεράκια. Όταν η κουρούνα περάσει κάποιο όριο, το γεράκι κάνει μια γρήγορη αμυντική κίνηση και η κουρούνα πηδάει ένα βήμα πίσω χωρίς να δείχνει ότι θα σταματήσει την παρενόχληση. Ξαναπλησιάζουν βήμα-βήμα και όταν φτάσουν σε απόσταση επαφής, περιμένουν λίγο και εφόσον το γεράκι δεν αντιδράσει, τότε του δαγκώνουν την ουρά. 

Κουρουνες, οι ταραξίες της γειτονιάς.

Την πρώτη φορά που αντιλήφθηκα αυτή τη συμπεριφορά, στο μυαλό μου ήρθε η παραπάνω σκηνή με τα δύο ζωηρά αγοράκια. Είναι ένα παράξενο παιχνίδι, κατά το οποίο η κουρούνα απολαμβάνει τη διαδικασία της εξερεύνησης , παρενοχλώντας τα άλλα πουλιά και εισχωρώντας έτσι στο δικό τους προσωπικό χώρο. Στην αρχή νόμισα ότι ήταν μια πράξη διεκδίκησης της δικής της περιοχής, όμως μετά από πολύωρες παρατηρήσεις διαπίστωσα ότι της αρέσει να βρίσκει τα όρια των άλλων πουλιών. Πουλιά που προτιμάει να ενοχλεί είναι οι κουκουβάγιες, οι πετρίτες, σχεδόν όλα τα νεροπούλια, όπως οι λευκοτσικνιάδες, πουλιά του ίδιου είδους κι άλλα πολλά. Εάν οι κουρούνες εντοπίσουν μια κουκουβάγια κατά τη διάρκεια της ημέρας, θα την παρενοχλήσουν εκτελώντας χαμηλές πτήσεις. Η παρενόχληση διαρκεί ωσότου το θύμα αποφασίσει να φύγει. Είτε τσιμπήσουν την ουρά, είτε εκτελέσουν χαμηλές πτήσεις, θα βρουν τον τρόπο να σπάσουν τα νεύρα των άλλων πουλιών.

Μια ομάδα Κάργες (Jackdraw) έχουν ανακαλύψει ότι μπορούν να τρυπήσουν τα σακιά για την εύκολη πρόσβαση στους σπόρους

Το κύριο χαρακτηριστικό της κουρούνας είναι η περιέργεια, είναι ένα αρκετά περίεργο πλάσμα, κάτι που φαίνεται εύκολα και σχεδόν αμέσως για όποιον καθίσει και την παρατηρήσει. Όταν δεν είναι απασχολημένη με την εύρεση τροφής, κυριαρχεί η περιέργειά της που την κάνει να περιεργάζεται παράξενα αντικείμενα, όπως βότσαλα, λουλούδια, ξύλα, σκουπίδια κι άλλα, κάποια από τα οποία μπορούν να αποτελέσουν έναυσμα για μία ανακάλυψη. Λαμπρά και φανταχτερά αντικείμενα συναρπάζουν τις κουρούνες και πολλές φορές μπορεί κάποιος να τις δει να πετούν μακριά με κομμάτια γυαλιού, με μεταλλικά αντικείμενα, με δαχτυλίδια, με κλειδιά, με γυαλιστερές πέτρες κλπ. Μέρος της νοημοσύνης τους αποκαλύπτει και η μίμηση ενός μεγάλου αριθμού ήχων, συμπεριλαμβανομένων των συριγμών, των νιαουρισμάτων, των μηχανών και της ανθρώπινης φωνής. Οι κουρούνες έχουν ένα καλό λεξιλόγιο με ένα ευρύ φάσμα ήχων που χρησιμοποιούν για να επικοινωνήσουν μία με την άλλη.  

Συλλέγοντας τσιμπούρια από τα πρόβατα

Εδώ να σημειώσω ότι η περιέργεια που τη χαρακτηρίζει σχετίζεται με μια ένδειξη νοημοσύνης που μέχρι πρόσφατα ήταν αδιανόητη για ένα πτηνό. Όμως αυτή η αντίληψη ανατράπηκε, όταν το 2005 μια διεθνής ομάδα από 29 νευροεπιστήμονες δημοσίευσε στην επιθεώρηση «Nature Neuroscience Reviews» τα αποτελέσματα 10ετούς μελέτης για τη συμπεριφορά των πουλιών σε ολόκληρο τον κόσμο. Σε αυτή τη μελέτη το βασικό συμπέρασμα ήταν ότι ο εγκέφαλος των πουλιών αποτελεί μια πολύπλοκη κατασκευή με θαυμαστές ικανότητες που ξεκινούν από τη μνήμη και την αντίληψη και φθάνουν μέχρι την απάτη και την εκφορά συνταγμένων λέξεων! .. (βλέπε παπαγάλος). Και παρόλο που χρειάστηκε να φθάσουμε στο σήμερα για να βγουν αυτά τα επιστημονικά συμπεράσματα, οι παλαιότεροι είχαν μάλλον ήδη παρατηρήσει την ευφυΐα της κουρούνας, καθώς μαρτυράει το παρακάτω πολύ παλιό παραμύθι που μου το είχε πει η γιαγιά μου, όταν ήμουν μικρό παιδί. Βέβαια το παραμύθι δεν αποδεικνύει ότι οι κουρούνες έχουν νοημοσύνη, όμως αποδεικνύει ότι ο λαός κάποτε είχε διαπιστώσει ότι η κουρούνα ξεχώριζε από όλα τα άλλα πουλιά.

Η Κουρούνα δεν φοβάται τα γνωστά αρπακτικά του νησιού!

Το παραμύθι
«Μια φορά κι ένα καιρό υπήρχε μια κουρούνα που δίψαγε λόγω της παρατεταμένης ξηρασίας. Έτσι ανέβηκε στο μοναδικό δένδρο που υπήρχε σε ολόκληρο το νησί, μια πανύψηλη αμυγδαλιά, για να μπορεί να βλέπει σε όλη την επικράτεια μήπως και βρει λίγο νερό. Εντόπισε μια μάντρα και σκέφτηκε ότι εκεί μπορεί να βρει νερό, όμως όταν έφθασε βρήκε μόνο ένα λαγήνι, το οποίο ήταν μισογεμάτο με αποτέλεσμα να μην μπορεί να πιει το λιγοστό νερό που περιείχε. Εκεί που η κουρούνα είχε καθίσει στο στόμιο και προβληματιζότανε, μια κότα της λέει: «μην παιδεύεσαι, έχω προσπαθήσει κι εγώ και δεν υπάρχει τρόπος να πιεις νερό». Όμως η κουρούνα δεν έδωσε σημασία και συνέχισε την σκέψη της, όταν ένα άλλο οικόσιτο πτηνό, μια χήνα, της λέει: «μη παιδεύεσαι, ακόμη κι εγώ, που έχω ένα τόσο μακρύ λαιμό, δεν κατάφερα να πιω, οπότε δεν υπάρχει τρόπος να το πιεις». Όμως η κουρούνα πάλι δεν έδωσε σημασία και συνέχισε να δουλεύει το μυαλό της για να βρει μια λύση, ώσπου στο τέλος την βρήκε! ... Άρχισε να μαζεύει βότσαλα και πετραδάκια και να τα ρίχνει μέσα στο λαγήνι έτσι ώστε να πιάσουν τόπο και να σπρώξουν τη στάθμη του νερού προς το στόμιο και να καταφέρει να το πιει. Τα υπόλοιπα ζώα της μάντρας είχαν βάλει τα γέλια στη θέα της κουρούνας να ρίχνει πέτρες στο λαγήνι, όμως όταν διαπίστωσαν ότι πραγματικά είχε πιει το νερό, τότε της υποκλίθηκαν και την ψήφισαν βασίλισσα του νησιού».  

Η βασίλισσα στο θρόνο της!

Όταν συνδυάζω τις τελευταίες μελέτες και έρευνες γύρω από αυτό το πουλί με τις δικές μου παρατηρήσεις, τότε εύκολα βλέπω πως αυτό το παραμύθι δεν απέχει και πολύ από την πραγματικότητα. Σε μια έρευνα, επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ στην Αγγλία συνέκριναν ορισμένες δεξιότητες των πιθήκων με αντίστοιχες δεξιότητες της κουρούνας. Πρώτα κατάλαβαν ότι η κουρούνα, αναλογικά με το μέγεθος του σώματός της, διαθέτει εγκέφαλο ίδιου μεγέθους με εκείνον του χιμπαντζή. Στη συνέχεια διαπίστωσαν ότι κάποιες συγκεκριμένες κουρούνες μπορούν και δημιουργούν πιο περίπλοκα εργαλεία απ' ό,τι οι χιμπαντζήδες. Οι κουρούνες χρησιμοποιώντας το ράμφος και τα πόδια τους μπορούν και λαξεύουν μικρά ξύλα ή έχουν τη νοημοσύνη να ψάξουν και να βρουν κατάλληλα κομμάτια γα να τα χρησιμοποιούν ως γάντζους για να γραπώνουν την τροφή τους ή για να ανασκαλεύουν το έδαφος. 

Αν ψάξει κάποιος στο ιντερνετ, μπορεί να βρει κι άλλες αναφορές όπου αναδεικνύεται η ευφυΐα της Σταχτοκουρούνας και των συγγενών της. Στη μεγάλη αυτή οικογένεια των Κοράκων υπάρχει η Καλιακούδα (Chough), η Ταϊγκόκισσα (Siberian jay), η γνωστή Κίσσα (Jay), η Γαλαζοκαρακάξα (Azure-winged Magpie), η Καρακάξα (Magpie), ο Καρυδοσπάστης (Nutcracker), η Κάργα (Jackdraw), το Χαβαρόνι (Rook), το Κοράκι (Raven) και η Κουρούνα με τις διάφορες αποχρώσεις της, όπου βασικά έχουμε το μπαστάρδεμα της Κάργας με το κοράκι, με αποτέλεσμα να έχουμε διαφορετικές φυλές του ίδιου είδους. Έτσι έχουμε την απλή Κουρούνα (Corvus corone), τη Μαυροκουρούνα (Corvus corone corone), τη Σταχτοκουρούνα (Corvus corone cornix) και τη Βαλκανοκουρούνα (Corvus corone sardonius).  

Καθώς απομακρύνεται από το κοτέτσι με μισό κέλυφος αυγού στο ράμφος

Για πολλούς η κουρούνα μπορεί να μη διαφέρει από τα αλλά ενοχλητικά πουλιά που κατά καιρούς κάνουν έφοδο στα χωράφια και στις πιο μεγάλες καλλιέργειες, όμως αν κάποιος παρακολουθήσει από κοντά αυτά τα απαθή πουλιά θα διαπιστώσει ότι έχουν μια νοημοσύνη που βασίζεται στην περιέργεια και στην εφευρετικότητα, με αποτέλεσμα ο πόλεμος που έχει κηρύξει ο κτηματίας εναντίον πτηνού να μην φέρνει αποτέλεσμα. Για παράδειγμα πολλοί αμπελουργοί στην προσπάθεια τους να αποτρέψουν την επίσκεψη της κουρούνας τραβούν πετονιά κατά μήκος του αμπελιού σε συγκεκριμένο ύψος και συχνότητα , ώστε να δημιουργήσουν ένα αόρατο τοίχος πάνω από το αμπέλι που μπορεί να αποδειχθεί μοιραίο για την κουρούνα. Όμως οι κουρούνες σε τέτοια προστατευμένα αμπέλια αντί να βουτάνε από τον ουρανό τώρα προσγειώνονται στο διπλανό χωράφι που είναι ακάλυπτο, καβαλικεύουν το φράχτη και μετά πηδάνε μέσα στο αμπέλι. Όταν τελειώσουν και φουσκώσουν τα στομαχάκια τους, φεύγουν με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο μπήκαν. Λίγα είναι τα ζώα που μπορούν τόσο εύκολα και τόσο γρήγορα να ανακαλύψουν νέους τρόπους αντιμετώπισης προβλημάτων, και ένα από αυτά είναι η κουρούνα.  

Κουρούνες και Κάργες μαζί σε ένα εύκολο αμπέλι

Είναι ακόμη νωρίς το πρωί και μια άλλη αγέλη από κουρούνες αρχίζει να βγαίνει από το διπλανό αμπέλι. Δείχνουν μεθυσμένες, καθώς οι αντιδράσεις τους είναι αργές. Κάνουν μια προσπάθεια να πετάξουν προς την όχθη, όμως λόγω του ότι είναι βαρυστομαχιασμένες χοροπηδούν αντί να πετάξουν στην προσπάθειά τους να φθάσουν στο νερό. Σε αυτή τη κατάσταση δεν έχουν όρεξη για πειράγματα και συγκεντρώνονται μόνο στο να ξεδιψάσουν και να πλυθούν. Η διαδικασία του πλυσίματος, όπως και στα περισσότερα πουλιά, είναι μια σημαντική λειτουργία, όπου ελέγχονται τα παράσιτα και το «χτένισμα» των φτερών. Μετά -αρκεί να μην τις ενοχλήσει κανείς- μπορεί να καθίσουν αρκετή ώρα στο ίδιο σημείο, καθώς χωνεύουν τα σταφύλια. Παρατηρώ και φωτογραφίζω, καθώς αυτές ζουν το δικό τους αγώνα.

Ο αρχηγός πάντα ξεχωρίζει, ανεβαίνει στο πιο ψηλό σημείο και επιβλέπει επί αρκετή ώρα τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας καθώς ξεκουράζονται ή τρέφονται.

Οι κουρούνες είναι κοινωνικά ζώα, ήδη έχω διαπιστώσει ποιος είναι ο αρχηγός της ομάδας που παρατηρώ και δείχνουν να ζουν σε μια μικρή και δεμένη κοινωνία. Καθ' όλη τη διάρκεια του μεγαλύτερου μέρους του έτους συγκεντρώνονται κατά ομάδες, που κυμαίνονται από τις οικογενειακές μονάδες ως αρκετά πουλιά. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα μπορούν να συγκεντρωθούν δεκάδες χιλιάδες πουλιά σε περιοχές όπου η τροφή βρίσκεται σε αφθονία. Αργότερα χωρίζουν για να δημιουργήσουν μικρότερες ομάδες, καθώς αρχίζει και η εποχή του ζευγαρώματος. Τότε για να προσελκύσουν το θηλυκό, τα αρσενικά παλεύουν μεταξύ τους και επιδείχνουν θεαματικές πτήσεις. Όταν ζευγαρώσουν κρατάνε το σύντροφο τους για μια ζωή και όσο για τις υποχρεώσεις για το χτίσιμο της φωλιάς, την επώαση και τις άλλες μικροδουλειές αυτές τις μοιράζονται. Η τροφή τους μπορεί να αποτελείται από ακρίδες, κάμπιες, προνύμφες, σκουλήκια, με άλλα λόγια σχεδόν τα περισσότερα έντομα, σιτάρι, φρούτα, αυγά, τους νεοσσούς άλλων πουλιών, οργανικά απορρίμματα και σχεδόν οτιδήποτε μπορούν να βρουν ή να εξουδετερώσουν. Οι κουρούνες δεν απορρίπτουν ακόμη και τα θύματα τροχαίων και άλλα πεθαμένα ζώα. Για την εύρεση τροφής μπορούν να πετάξουν έως και 50 χιλιόμετρα μακριά ακόμη κι μέσα στο κρύο του χειμώνα. Έχουν εξαιρετική όραση και ακοή. Είναι προσεκτικές και συνήθως αναθέτουν σε μία από αυτές να πάρει το ρόλο του σκοπού, καθώς οι υπόλοιπες ταΐζουν. Ο φρουρός, όταν έρθει η ώρα, θα προειδοποιήσει τα άλλα πουλιά με ένα αιχμηρό συναγερμό. Οι κουρούνες είναι επιδέξιες στη πτήση κι έχουν ένα μεγάλο ρεπερτόριο κινήσεων, με τις οποίες μπορούν να αποφύγουν τα νύχια αρπακτικών. 

Ο αρχηγός καμαρωτός, επιδεικνύει το κομμάτι ψωμί που βρήκε

Ο αρχηγός έχει βρει ένα μεγάλο κομμάτι ψωμί, ίσως από κάποιο κοντινό χωριό και το έχει στο στόμα και το φιγουράρει σαν ένα μεγάλο τρόπαιο. Αφού έκανε τη παρουσία του γνωστή πετώντας μερικές φορές πάνω από τη νεροτρυπα , πήγε και έκατσε στο πιο ψηλό σημείο, δίπλα σε μια κολόνα της ΔΕΗ. Εκεί κάθεται σχεδόν δυο ώρες σαν άγαλμα με το τρόπαιο πάντα στο στόμα. Τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας έχουν κατέβει στην όχθη του νερόλακκου και αρχίζουν να πλένονται ένα-ένα πριν τους βρει η νύχτα. Μετά από αυτή την καθημερινή εργασία μαζεύονται όλες επάνω στα σύρματα δίπλα από τον αρχηγό, ο οποίος ακόμη έχει το ψωμί στο ράμφος, και όταν μαζευτούν όλα τα μέλη, τότε αναχωρούν για να αράξουν στο αγαπημένο τους δένδρο και να κουρνιάσουν για το βράδυ.

Το πατριωτικό πουλί!

Το πατριωτικό πουλί

Γυρνώντας πίσω στην περίοδο της κατοχής, και συγκεκριμένα όταν είχαν εγκατασταθεί οι Γερμανοί στη Λήμνο, αξίζει να σημειωθεί ένα παράξενο συμβάν που τους είχε αναστατώσει. Κάποιος ή κάποιοι πήγαιναν και κομμάτιαζαν τη γερμανική σημαία που είχαν στήσει στο παλιό κάστρο της Μύρινας, της πρωτεύουσας του νησιού.Οπότε οι Γερμανοί έβαλαν δυο σκοπούς να παραφυλάνε για να πιάσουν τους ενόχους. Οι ένοχοι όμως αποδείχθηκε ότι ήταν οι κουρούνες που αφθονούσαν στο νησί. Από τότε οι ντόπιοι έχουν αναγνωρίσει την κουρούνα ως το «πατριωτικό πουλί». Η ιστορια αυτη δεν χάθηκε χάρη στον ζωγράφο, αγιογράφο, χαράκτη και πεζογράφο της Λήμνου, τον Ράλλη Κοψίδη.  

Στο παρελθόν οι κουρούνες έχουν διωχθεί, επειδή έκαναν μεγάλες ζημιές σε φυτείες, όπως σε καλλιέργειες καλαμποκιού, σε αμπέλια κ.α. αλλά και για τις περιστασιακές τους επιδρομές σε φωλιές πουλιών θήρας. Ας μην ξεχάσουμε τις όχι και τόσο μακρινές εκείνες εποχές , όταν εδώ στην Ελλάδα οι πατεράδες μας κυνηγούσαν κουρούνες ως κηρυγμένα πουλιά και πληρωνόντουσαν 10 δρχ για το κάθε ζευγάρι ποδιών. Βέβαια αυτή είναι μια λάθος αντίληψη. Εν έτει 2006 οικολογικές οργανώσεις προσπαθούν ακόμη να ενημερώσουν τον γεωργικό και κυνηγητικό κόσμο για την ευεργετική πλευρά της κουρούνας, η οποία είναι χρήσιμη για τον έλεγχο των επιβλαβών εντόμων, όπως οι κάμπιες, οι ακρίδες, προνύμφες κ.α., για τον καθαρισμό των δρόμων από τα σκοτωμένα πουλιά και ζώα, όπως και από τα ίδια μας τα απορρίμματα. Σήμερα οι κουρούνες όχι μόνο ζουν παράλληλα με τον άνθρωπο, αλλά κι έχουν καταφέρει να υπάρχουν σε υγιή αριθμό παρά την αρνητική παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση. 

Ακόμα και σήμερα πολλοί είναι αυτοί που όχι μόνο τις τουφεκίζουν αλλά τις χρησιμοποιούν και ως σκιάχτρα!

(Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Camper 2006)